Hieronder vind je de scriptie "Oorlog zonder einde - De herdenking
van de Eerste Wereldoorlog te Ieper" die door Menno Claes werd
gemaakt in het academiejaar 2000-2001, aan de Faculteit Letteren
en Wijsbegeerte van de Universiteit Gent, voor het behalen van de
graad van Licentiaat in de Geschiedenis (Promotor: Prof. Dr. Bruno
de Wever). De tekst van de scriptie werd aangevuld met fotomateriaal
van de website www.wo1.be.
2.3 Impact van de Ieperse Furie
Dat de rellen en de opstootjes de gemoederen zodanig hadden verhit,
dat een hele stad erdoor verdeeld werd, is wel gebleken uit de
sterke verdeeldheid van de lokale, en nationale pers. De incidenten
dreven de tegenstellingen tussen V.O.S. en de Nationale oud-strijders
van N.S.B. ten top. De N.S.B. reageerde onmiddellijk op de rellen
waarin de V.O.S. betrokken was geraakt. In een tweetalig bericht
over de incidenten lezen we in Het Ypersche:
“De personen die verlangen het onderschrift te tekenen dat
zal gezonden worden aan den Heer Minister van Landsverdediging
tegenover die er genoegen in vinden onrust en wanorde te verwekken
bij iedere onthulling van monumenten aan de gesneuvelden zijn
verzocht zich te wenden tot den Heer Voorzitter der Federatie
der Oudstrijders, in ’t Gasthof “St-sebastiaan”,
statiestraat, voor Donderdag aanstaande.” [56]
In een ander, Franstalig artikel, getiteld Petits echos au sujet
de la manifestation frontiste de dimanche dernier is er sprake
van “l’odieuse demonstration anti-patriotique”
[57].
Nu is reeds voldoende gebleken dat Het Ypersche op zijn zachtst
gezegd niet pro-Vlaams was, en cruciaal daarbij is het feit dat
ze, als belangrijk wekelijks tijdschrift voor Ieper, een grote
invloed kon uitoefenen (en allicht ook heeft uitgeoefend) op de
publieke opinie. Het weekblad streefde ernaar de belangrijkste
nieuwtjes, die de Ieperse bevolking aanging of zouden kunnen aangaan,
weer te geven. Zo hield het de bevolking op de hoogte van de stand
van zaken wat betreft de uitvoering van de herstelbetalingen,
het had aandacht voor alle lokale evenementen, bood een overzicht
van wat elders in binnen- en buitenland gebeurde, versloeg de
zittingen van de gemeenteraad, bood een forum voor lezersbrieven,
en nam voor Ieper mogelijk interessante stukken uit andere kranten
en tijdschriften over, al dan niet met eigen commentaar en opmerkingen.
Bij politiek geladen artikels, was de toon zonder uitzondering
patriottisch, of anti-Vlaams.
Een rechtstreeks gevolg van de Ieperse Furie was dat de V.O.S.
sindsdien weg bleef van elke officiële herdenkings- of huldigingsplechtigheid,
en voortaan, tot op heden, haar eigen plechtigheden en huldigingen
organiseerde. Een specifiek voorbeeld hiervan zijn de traditionele
huldigingen van de slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog tijdens
Allerheiligen. Gewoontegetrouw had de officiële, vaderlandse
hulde plaats in de voormiddag; in de namiddag hield dan de V.O.S.
haar huldiging aan de kerkhoven. Nu was het al voor de Ieperse
Furie al België boven bij de herdenkingen, maar een logisch
gevolg ervan was uiteraard dat de herdenkingen te Ieper voortaan
helemaal in een sterk vaderlandsgezinde sfeer zouden doorgaan.
Zo neemt tot op de dag van vandaag de N.S.B. een centrale plaats
in bij de 11-novemberherdenkingen en speelt ook het Belgisch gezinde
Last Post Comittee een belangrijke rol.
De gemeenteraadsverkiezingan van 1926
De rellen en onlusten ronde de onthulling van het monument kwamen
op een cruciaal moment, te weten enkele maanden voor de Gemeenteraadsverkiezingen
van 10 oktober 1926. Ook nu weer speelde Het Ypersche een niet
onbelangrijke functie bij deze verkiezingen. Op de frontpagina
van de editie van 9 oktober staat tekst en uitleg over hoe geldig
te stemmen (het technische aspect van de zaak: hoe men de vierkantjes
naast de namen van de kandidaten dient in te kleuren). Daarnaast
treft men er ook twee artikels aan, ‘Souvenez-vous’
en ‘Vergeet het niet!’, waarin de Ieperse bevolking
wordt aangemaand ook de ‘juiste’ stem uit te brengen.
Het artikel raadt met name af om voor Lijst Twee, die van de frontpartij,
te stemmen.
“Vergeet niet dat Borms en zijn “Raad van Vlaanderen”
de medewerkers waren van de Moffen; dat zij hen spionnen en
werkloozen leverden om hen te helpen het Belgisch Leger te verslagen
in hetwelk Uwe zonen streden, Uwe broeders, Uwe echtgenooten;
dat zij onder de Belgische soldaten den opstand aanstookten
[…]
Vergeet niet dat, terwijl onze dappere Helden zich door de
Duitsche kogels aan stukken lieten kerven voor de verdediging
onzer vrijheden, van onze onafhankelijkheid, van onze rechten
en van ons goed […] de landverraders aan Hindenburgh gelukwenschen
toestuurden ter gelegenheid van de Duitsche overwinningen […]
Vergeet niet de voorschriften van wijlen Onzen Grooten Kardinaal
Mercier en de brieven der bisschoppen die de separatistische
politiek afkeuren;
Vergeet nooit onze Helden, met duizenden op het slagveld gevallen,
onze duizenden burgerlijks slachtoffers […]
Stemmen voor de lijst nr 2,
’t Is den burgeroorlog helpen voorbereiden, ’t is
de offers onnutig maken van deze die hun jeugdig en edel bloed
hebben gestort voor de schoonste aller zaken, ’t is het
gemeen verraad goedkeuren van Borms en Cie tegenover hun land
[…]
Yper, waarvan de geschiedenis zoo glorierijk en zoo schoon
is, zal zich niet lenen aan een opspraakverwekkende handeling
met de vrijmakers van Borms, de verrader, van Borms, de Mof!!
Yper zal het aandenken der Helden, haar zonen, wier asschen
op haar kerkhof rusten, niet willen bezoedelen met mede te helpen
aan de vernietiging van ons geliefd België.
Yper zal niet stemmen voor de lijst nummer 2 […]”
Het artikel spreekt duidelijk voor zich. In onverbloemde taal
wordt de bevolking aangespoord om zeker niet voor een partij te
stemmen die door de krant duidelijk aanzien wordt als een groep
landverraders. Wat echter opvalt, is dat met name de figuur van
Borms afgeschilderd wordt als de vleesgeworden collaborateur.
Op zich is Borms uiteraard een dankbaar mikpunt voor Belgisch-nationalisten,
maar het schijnt toch vreemd dat niet dieper wordt ingespeeld
op de eigen, lokale gebeurtenissen van de afgelopen zomer. Waarom
werd van de Ieperse Furie geen gebruik gemaakt in de verkiezingspropaganda?
Verwijzingen naar de verwerping van het Vlaams-nationalisme door
Mercier en door het episcopaat zullen wel hun invloed gehad hebben
op de sterk katholieke bevolking van de Westhoek medio jaren 1920,
maar in feite boden de gebeurtenissen die enkele maanden tevoren
bijna letterlijk in de eigen achtertuin plaatsgrepen toch het
ideale propagandamiddel in de strijd tegen al wat naar flamingantisme
en Vlaams-nationalisme rook.
Toch werd de materie niet gebruikt. Een mogelijke verklaring
hiervoor lijkt te zijn dat de Ieperse Furie te gevoelig lag om
als verkiezingsmiddel te gebruiken. Misschien was de algemene
tendens er dan wel een van afkeuring van het eigengereide optreden
van de V.O.S., maar de drieste acties en het nodeloze geweld van
de rijkswacht om aan de V.O.S.-manifestatie een einde te maken,
werd zonder twijfel door veel burgers afgewezen [58].
Dat men de Ieperse Furie niet heeft aangegrepen in de verkiezingsstrijd,
toont tevens aan hoe verdeeld de publieke opinie in Ieper was.
Een te expliciete veroordeling zou niet opportuun zijn, omdat
men zo gematigde katholieke flaminganten al te zeer tegen de borst
zou stuiten.
De verdeeldheid binnen het Iepers kiezerspubliek blijkt ook uit
de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen in oktober van datzelfde
jaar. De katholieken bleven nog wel de grootste partij, maar behaalden
geen absolute meerderheid. Liefst alle vier de partijen (in volgorde
van grootte: katholieken, Vlaams-nationalisten, socialisten en
liberalen), zetelden in de gemeenteraad die vanaf 1 januari 1927
officieel de vorige ‘ploeg’ zou aflossen. Colaert bleef
burgemeester, en haalde ook de meeste voorkeurstemmen. Opvallend
is wel dat het verschil met Leuridan miniem was [59].
De katholieken haalden met 2363 stemmen zes zetels, de Frontpartij
haalde 1985 stemmen, goed voor vier zetels. De socialisten en
liberalen haalden respectievelijk 1557 en 1306 stemmen, goed voor
drie zetels voor de socialisten en twee voor de liberalen. Het
meest opmerkelijke is dat Leuridan, die als vijfde op de lijst
van de fronters stond, niet als raadslid zou zetelen, ofschoon
hij de meeste stemmen van alle fronters haalde. Toch zou hij,
als plaatsvervangend raadslid, een mandaat opnemen in de gemeenteraad,
aangezien de binnen de frontpartij als derde verkozen Verbeke,
afstand deed van zijn mandaat. De katholiek Sobry, tevens eerste
schepen, verwoordde het als volgt:
“Daar twee gekozenen regelmatig hunne verzaking hebben gekend
gemaakt dient er gezien te worden of de twee eerste plaatsvervangers,
namelijk MM. Robert Declercq en Jeroom Leuridan, kiesbaar zijn
volgens de wet. Uit het onderzoek blijkt dat beiden zich in de
vereischte voorwaarden bevinden, te weten: Belg zijn, meer dan
25 jaar oud, gehuisvest te Yper en geen veroordeling hebben opgeloopen
die hen beletten zou den eed af te leggen. Dienvolgens heb ik
den eer voor te stellen volgende beslissing te nemen: MM. Declercq
en Leuridan gekozen te verklaren voor een termijn van zes jaar
en onmiddellijk over te gaan tot hunne eedaflegging.” [60]
Blijkbaar had de arrestatie van Leuridan tijdens de Ieperse Furie
geen noemswaardige gevolgen voor zijn politieke loopbaan en hoewel
het liberaal gemeenteraadslid Glorie daar toch een aantal vragen
over had, verzekerde burgemeester Colaert dat dit geen enkel probleem
was: “M. Colaert sourit et pretend personellement ne voir
aucun obstacle a l’election de M. Leuridan.” [61]
Hoewel de gerechtelijke consequenties van de Ieperse Furie voor
de betrokkenen klaarblijkelijk goed meevielen, en ze Leuridan
één van de populairste politici van de stad maakte,
speelde de hele affaire nog een tijdlang mee in het hoofd van
de Ieperlingen. Dit blijkt zeer mooi uit de verordeningen die
werden uitgevaardigd naar aanleiding van het carnavalsfeest in
februari 1927. In Het Ypersche lezen we: “Zeer belangrijk
bericht.”
“Het komiteit van den karnavalstoet neemt de vrijheid
aan alle deelnemende groepen te herinneren dat het feest uitsluitende
gericht is met het doel Yper te doen herleven en handel en nijverheid
te bevorderen.
Al degenen die medewerken aan het welgelukken van het feest
zijn met GEEN ander gevoelens bezield.
De personen of groepen die in den stoet meegaan mogen noch
door geroep, noch door gezang, aanleiding geven tot politieke
of tot gelijk welk andere kritiek.
De personen of groepen die, niettegenstaande dit uitdrukkelijk
verbod toch politieke of zogezegde politieke liederen zouden
zingen, zullen uit den stoet gesloten worden en niet aan de
trekking der premien kunnen deelnemen.” [62]
Het is duidelijk dat met deze verordening gealludeerd wordt op
de Ieperse Furie van de vorige zomer. Ook de op het eerste gezicht
nogal vage omschrijving “politieke of zogezegde politieke
liederen” is in feite een meer dan duidelijke verwijzing
naar de aanleiding tot de rellen tijdens de Ieperse Furie, het
zingen van De Vlaamse Leeuw tijdens de optocht naar het gedenkteken.
De verkiezingen van 1932
Om de impact van de Ieperse Furie in een breder kader te plaatsen,
kijken we ter afronding van dit deel naar de gemeenteraadsverkiezingen
van 1932. In tegenstelling tot de verkiezingen van 1926 treffen
we deze keer geen uitgesproken campagne aan tegen de Vlaams-nationalistische
frontpartij of tegen eender welke andere partij [63].
Wanneer we de uitslag bekijken, blijkt dat de katholieken er
enorm op vooruitgegaan zijn. Zij behaalden 3614 stemmen, bijna
1300 meer dan in 1926 (2363 stemmen, goed voor zes zetels). Ook
de socialisten en de liberalen gingen erop vooruit, maar niet
voldoende om meer zetels te halen: de socialisten haalden met
1959 (tegenover 1557 stemmen in 1926) opnieuw drie zetels; de
liberalen bleven eveneens op een status-quo steken met twee zetels.
Ze haalden 1555 stemmen, tegenover 1306 in 1926.
De grote verliezers van de gemeenteraadsverkiezingen waren de
Vlaams-nationalisten. Zij verloren ten opzichte van 1926 585 stemmen
(van 1985 naar 1400), en zagen hun aantal zetels in de gemeenteraad
gehalveerd van vier naar twee.
Op alle vlakken waren de verkiezingen dus een overwinning voor
de katholieken, want ook de individuele voorkeurstemmen vielen
uit in het voordeel van de katholieken. Bij de socialisten kreeg
Missiaen de meeste voorkeurstemmen (205), bij de liberalen haalde
Van Alleynes 213 stemmen; en bij de nationalisten stak Leuridan
met 189 voorkeurstemmen met kop en schouder uit boven de andere
leden van zijn partij. De tweede op de lijst, Verbeke, haalde
79 stemmen. Bij de katholieken haalde Van der Mensch liefst 768
stemmen, en ook anderen bij de katholieken behaalden, in vergelijking
met de kopstukken van de andere partijen, indrukwekkende resultaten
[64].
De toch indrukwekkende stijging van de katholieken, en in mindere
mate van socialisten en liberalen, kan niet enkel worden toegeschreven
aan het verlies van de Vlaams-nationalisten. Er is gewoonweg een
mathematische onmogelijkheid om het aantal stemmen, gewonnen door
de drie andere partijen, te compenseren met het verlies van de
Vlaams-nationalisten. De belangrijkste verklaring lijkt te liggen
in de reeds behandelde bevolkingsstijging die na het einde van
de Eerste Wereldoorlog geleidelijk werd inzette.
